Да 100-годзьдзя беларускай паэткі Ларысы Геніюш

Геніюш Ларыса, нарадзілася 09.08.1910 г. у маёнтку Жлобаўцы Ваўпянскай воласці Гарадзенскага павета (цяпер Ваўкавыскі раён Гарадзенскай вобласці) у сялянскай сям'і.

Ратуючыся ад першай сусветнай вайны, бацькі разам з дачкою пакінулі родныя мясціны. Вярнуліся дадому ў 1919 г. Скончыла Ваўкавыскую польскую гімназію (1928). У 1937 г. выехала ў Прагу, дзе жыў і вучыўся ва ўніверсітэце яе муж І.Геніюш.
Уключылася ў жыццё беларускай эміграцыі, у дзейнасць урада БНР (нейкі час была яго сакратаром). У час нямецкай акупацыі друкавалася ў газетах «Раніца», «Беларускі работнік», у часопісе «Новы шлях» і інш.
Дэбютавала ў друку вершамі ў 1939 г. Першы зборнік паэзіі «Ад родных ніў» апублікаваны ў Празе ў 1942 г. Выйшлі зборнікі паэзіі «Невадам з Нёмана» (вершы і паэма, 1967), «На чабары настоена» (1982), «Белы сон» (1990), паэтычныя кніжкі для дзяцей «Казкі для Міхаські» (1972) і «Добрай раніцы, Алесь!» (1976). У часопісе «Спадчына» надрукавана паэма «Маёй бабусі» (1989), у часопісе «Маладосць» - аповесць «Споведзь» (1990). 

Запяі мне песню

Запяі мне песню не з мяшчанскіх вулак, 
не з вялікіх сцэнаў, не з эстрад, 
запяі мне тую, што я сэрцам чула, 
калі асыпаўся белы сад. 
Запяі мне тую, што пяяла няня
над калыскай, доўга не сплючы, 
ці аб безнадзейным маладым каханні, 
што трывожыць сэрца ўначы. 
Не хачу навінаў з шырокага свету 
пуста майму сэрцу, цесна ў ём, 
можа помніш песню, што пяяла летам
маладая жнейка за сярпом? 
Ці мо помніш тую, аб ліхім прыгоне, 
з-пад навіслых сумна нашых стрэх, 
што пяялі хлопцы, як вадзілі коні
месячнаю ноччу на начлег? 
Запяі мне песню нашу, не чужую, 
з смарагдовых гоняў ды бароў, 
што я сэрцам вечна на чужыне чую
сярод думаў зорных вечароў.

1942 г.

Лариса Гениюш (урожд. Миклашевич) (1910-1983) - белорусская поэтесса и общественная деятельница. Родом из Гродненской области, с 1921 года входившей в состав Польши. После замужества с 1937 по 1948 год жила в Праге, участвовала в работе правительства Белорусской Народной Республики в изгнании. В 1948 году арестована и вместе с мужем выдана властям СССР. Приговорена к 25 годам лагерей. В 1956 году срок сокращен до 8 лет, после чего Гениюш была освобождена. Жила в Гродненской области.

Ларыса Геніюш з сынам Юркам. Прага, 1941

Беларусь

Беларусь мая спеўная, летняя, жніўная, / Палавеюць загоны густой ярыной.

Напаю свае вочы блакітам і нівамі / І лясоў Тваіх цьмяных суровай красой.

На дарогах жыцця п’ю я слёзы па поўніцы, / Кожны крок мне да болю бывае цяжкім.

Толькі ласкай Тваёю душа мая поўніцца, / Тваё імя святое ў сэрцы, як гімн.

Аддалёк, бы дыван, зелянее бульбянішча, / Паабапал дарогі зацвіў чабарок.

О зямля маіх прадзедаў, наша прыстанішча, - / Зноў на грудзі ўпала сляза незнарок...

Паглядаю навокал, дачка Твая верная, / Да адчаю, мой скарбе, кахаю Цябе.

Адзінокі мой шлях і ўсыпаны цернямі. / Толькі я не прыстала яшчэ ў барацьбе!

Маці сілу дала і палі навакольныя, / І дубы, якіх бурам ліхім не зламаць,

Расцвітай жа свабоднаю, слаўнаю, вольнаю. / Абеліскі з граніту на варце стаяць...

Апублікаваны ўпершыню ў 1982 годзе ў зборніку вершаў Ларысы Геніюш “На чабары настоена”

Лариса Гениюш в докладе ООН в Республике Беларусь «Женщины Беларуси в зеркале эпохи»

ЖЕНЩИНЫ БЕЛАРУСИ В ИСТОРИЧЕСКОЙ РЕТРОСПЕКТИВЕ

Нет безымянной истории. На ее страницах начертаны человеческие имена. И зачастую это — Имя Женщины.

...Годы сталинских репрессий стали драматичными для судеб белорусской интеллигенции, главным обвинением против которой становилась “принадлежность” к национал-демократизму. Для приобретения ярлыка “враг народа” не требовалось много: достаточно было выступать за развитие родного языка и национальной культуры. В истории белорусского национально-освободительного движения начала ХХ века трудно найти более яркую женскую личность, чем прошедшую тюрьмы польской дефензивы и камеры Бутырской тюрьмы Палуту Бодунову. Она — единственная женщина, чье имя фигурирует в списках почти всех национально-политических организаций с 1917 г. … Одних, как Палуту Бодунову, уничтожали физически, других, как поэтессу Ларису Гениюш, оставившую книгу своих воспоминаний “Споведзь”, отправляли в специальные женские лагеря ГУЛАГа. Там же оказались и многие жены деятелей науки и культуры, арестованные вслед за мужьями на “правах” жен “врагов народа”...

Юрка, Ларыса і Янка Геніюшы. Прага, 1942 г

* * *

 Вершы мае захаваныя

У сэрцы на сто замкоў,

Вершы мае закаваныя

За праўду і за любоў.


Вершы мае вы, шэрыя,

Птушкі з-пад аблакоў.

Песьні мае вы, верныя

Скарбам маіх дзядоў,


Спадчыне недаацэненай,

Мудрасьці глыбіні,

Выбеленай цярпеньнямі,

Загартаванай ў агні.


Вершы ды доля зрэбная —

Як летуценьні з зары,

Голас мой, сьцюжай цярэблены,

Зломаны без пары.


Песьні на поўнач гнаныя,

Песьні з-пад ланцугоў.

Песьні непрадаваныя,

Песьні – цярпеньня кроў.


Вершы мае падбітыя,

Водгульле маіх дум.

Вы, як і я, забытыя,

Крыкі мае ў бяду.


Дзе пазьбіраць разгубленых,

Як у вянок сплясьці...

Песьні – мой хорам, зрублены

З родных бярвён у жыцьці.

 

ДЗЕД І БАБА

Сеў дзядок на лаве, выпіў чаркі дзьве,

І бушуюць думы ў цёмнай галаве:

«Рана я жаніўся, каб гэта ж пазьней —

было бы на сьвеце многа весялей.

Баба усё ткала, прала гэты лён,

Ня знала панчохаў тоненькіх – капрон.

Хустачку завяжа, андарак даўгі…

Сёньня, каб жаніцца, быў бы я другі.

Выбраў бы такую пасярод дзяўчат –

Ў шоўкавай сукенцы, ў туфельках бяз пят…»

І бабцы ня сьпіцца. Думае ня раз,

Што радзіла маці ня у добры час

І выдала замуж не таму, каб жыць,

А каб веру ў праўду, ў людскасьць загубіць.

Мужык вечна п’яны, грошай не стае,

Нават соль ня танна для таго, хто п’е.

Дзеўкаю б прыгожай ёй сягоньня быць —

Выбрала б такога, з якім варта жыць.

З сэрцам чалавечым, з яснай галавой,

Што кахаў бы працу і ў сям’і спакой,

Каб ня піў гарэлкі, цаніў чужы пот

І шанаваў лапаць, зарабіўшы бот.

 

Ларыса Геніюш у Гудзевічах. 1970-я гады

***

К чорту гарэлку, шэйкі і твісты,
Юную голаў хлусьнёю кружыць!
У сэрца народу скірованы выстрал,
Жыць яму заўтра, альбо ня жыць...

Мовай ня нашай заплавілі горад,
Ціхіх сялянак ня лічаць людзьмі,
Нельга ўлівацца ў чужацкае мора
Юнасьцю нашай, крывёю, дзяцьмі.

Нельга. Мы ўдома свае, а ня сьведкі.
Няпрошана злыдні абселі сталы,
Кідаюць «з ласкі» свае нам аб’едкі,
Плодзяць халуйства на нашай зямлі.

Мы — стража ля нашай народнай калыскі.
Вораг суровы і лёс наш круты,
У нас за плячыма крычаць абеліскі,
З крыўдаю ў сэрцы падходзяць браты.

Мы сёньня лёсу Радзімы зарука,
Выканаць нам, што бацькі не змаглі.
У нас запытаюць з дакорам унукі
Аб волі, аб мове радзімай зямлі.

Сёньня ж на пласе родная мова,
Вырваць жывую належыць з агню,
Слова «кахаю» – слабае слова,
Мужнае слова – абараню!!!

14 верасьня 1968 г.

«Лариса Гениюш была вынуждена в период массовых репрессий в конце 1937 г. уехать из Беларуси в Прагу к мужу, где стала гражданкой Чехословакии. По требованию правительства СССР 20 августа 1948 г. ее незаконно лишили гражданства и насильственно депортировали в БССР. Приговором Верховного Суда БССР от 7 февраля 1949 г., не будучи гражданкой БССР, она осуждена к 25 годам лишения свободы с отбыванием в исправительно-трудовых лагерях на Севере Советского Союза. Как следует из дела, вся вина Ларисы Гениюш заключалась в том, что она являлась членом зарубежных белорусских национальных организаций "Белорусская рада" и "Белорусская народная самопомощь". Хотя антисоветской либо профашистской деятельности члены этих организаций не вели, а их целью было создание независимой и самостоятельной Беларуси, поэтесса была названа «врагом народа». О своем творчестве Л. Гениюш говорила в суде: "Все, что я писала, не носило антисоветского характера. Я любила народ и писала только для Белорусского народа". Суд признал стихи Гениюш антисоветскими и контрреволюционными.
Лариса Гениюш досрочно освобождена из-под стражи 1 июля 1956 г. После освобождения ей пообещали, что паспорт и справку о реабилитации пришлют позже. Однако до конца своей жизни Гениюш так и не добилась своей реабилитации. До конца жизни в её паспорте стоял штамп: «Без гражданства». Умерла поэтесса в 1986 г.»

* * *

Пахавайце мяне ў гаі,

Дзе зялёна кругом, зялёна.

Няхай злучацца думы мае

З шумам лісьця ў дубовых кронах.

Калі восені пражу спрадуць,

Мо часамі па сьцежачцы вузкай

Да мяне мае ўнукі прыдуць

І акажуцца па-беларуску.

Я да сэрца прамерзла зімой

(Слаўны сьцюжай краі чужыя).

Няхай дрэвы апаўшай ліствой

Цёпла косьці мае накрыюць.

Не прыходзьце сюды са сьлязьмі,

Выпрастоўвайце горда плечы,

Боль і сьлёзы маёй зямлі

Забяру я з сабой у вечнасьць…

Разганеце пад крыжам цень,

Не любіла ў жыцьці я ценяў.

Раскажыце, як край цьвіце

З вашай працы, з маіх цярпеньняў.

Мы з харошай, сьвятой зямлі,

Што канала ад мук вякамі.

Будзьце ж, будзьце заўсёды людзьмі,

Будзьце вернымі Беларусамі!

 

Да 100-годзьдзя выдатнай беларускай паэткі Ларысы Геніюш выйшаў у сьвет збор яе твораў у двух тамах: вершы і паэмы, выбранае з прыжыцьцёвых кніг, з публікацыяў у пэрыёдыцы, лісты, а таксама 74 вершы, якія публікуюцца ўпершыню. Гэты двухтомнік — самае поўнае, жанрава разнастайнае, тэксталягічна апрацаванае і пракамэнтаванае выданьне яе спадчыны.

Вальжына Цярэшчанка – Запяі мне песьню (Словы Ларысы Геніюш)

ПАЭТ

Ўсё з турмою, ўсё з тугою

Праз няроўны шлях.

Ад прыбояў і адбояў

Сэрца у рубцах.


Той налева, той направа —

Сыцейша б куцьця.

А паэт шукае праўды

За цану жыцьця.


І для твараў, і для маскаў

Дарам шчодрых жмень

Ён гатоў асыпаць ласкай

Свой апошні дзень...


У цярпеньні, бы ў прадоньне

Кінуты, ідзе.

У натруджаных далонях

Сэрца для людзей.

Зводзіць дзень канцы з канцамі...

Б’е яму ў дакор

Клоун-месяц бубянцамі

Бесканечных зор...

 

 

* * *

Сэрца не маю - там стыне граніт.
Меней у свеце жанчынаю стала.
Лёгка душы - як раней, не баліць,
З каменем цвёрдым у целе сканала.

Сонца прыгрэе; халоднаю жыць
Буду да скону без слоў і жаданняў.
Косы слізгаюць ўніз, як вужы,
Душаць мяне на халодным змярканні.

Хата-труна, дзе мярцвячынай тхне
І ўваскрасіць ні адзіны не зможа.
Раптам жа сэрца заб'ецца ўва мне,
Прыйдзе каханы і рукі мне зложа?

Подборка стихов из журнала «Дзеяслоу» №14